System płatności bezpośrednich, rolnośrodowiskowych, czy z tytułu wspierania działalności rolniczej na terenach o niekorzystnych warunkach gospodarowania istnieje w Polsce od 2004 roku. Od początku jego istnienia Polska legislacja dąży do ujednolicenia i ulepszenia regulacji prawnych dotyczących programów pomocowych współfinansowanych przez Unię. Komisja Europejska oraz Rada Europy wydają ogólne założenia dotyczące poszczególnych programów pomocowych. Dopiero każde z państw członkowskich musi dostosować własną wykładnię prawa do warunków w nim panujących oraz spełniającą unijne założenia. Dlatego też corocznie zmieniają się przepisy określające sposób przyznawania szeregu dopłat. Z jednej strony zmieniają się stawki, grupy upraw, strefy ONW itp., z drugiej strony dąży się do ujednolicenia zasad sankcjonowania poszczególnych działań.

Podstawową drogą do uzyskania pomocy jest złożenie w odpowiednim terminie wniosku z prawidłową i zgodną ze stanem faktycznym deklaracją. Należy pamiętać o spełnianiu wszystkich zobowiązań dotyczących danego programu. Obligatoryjnie każdy rolnik w Polsce musi spełniać „Zasady Wzajemnej Zgodności” (cross-compliance) obowiązujące w naszym kraju od 1 stycznia 2009. W wyniku szeregu kontroli dąży się do stwierdzenia prawidłowości deklaracji rolnika. Pierwszą kontrolę jaką przechodzi wniosek jest kontrola kompletności. Na tym etapie sprawdza się czy wszystkie obowiązkowe pola wniosku zostały prawidłowo wypełnione, czy dołączono obowiązkowe załączniki i czy wniosek spełnia wszystkie wymagania formalne. Kolejnym etapem jaką przechodzi sprawa przyznania płatności jest kontrola administracyjna. Na tym etapie sprawdza się prawidłowość deklaracji rolnika. Zarówno kontrola kompletności, jak i administracyjna przeprowadzane są w placówce ARiMR przy wykorzystaniu systemu komputerowego (ZSZiK). Innym rodzajem kontroli, jakiej może podlegać sprawa przyznania dopłat, to kontrola na miejscu - przeprowadzana przez Biuro Kontroli na Miejscu (BKM) podlegające pod Oddział Regionalny ARiMR. Kontrole na miejscu są różnego typu. Inspektorzy terenowi ARiMR sprawdzają kwalifikowalność powierzchni (poprzez pomiar GPS), prawidłowość deklaracji rodzaju uprawy, czy spełnianie minimalnych norm dotyczących Dobrej Kultury Rolnej oraz Ochrony Środowiska. Kontrolą prawidłowego utrzymania dobrostanu zwierząt oraz zachowania minimalnych norm higieny i ochrony środowiska w zakresie produkcji zwierzęcej, zajmują się Inspektorzy Weterynaryjni.

SANKCJE POWIERZCHNIOWE

W danym roku kalendarzowym płatność może być przyznana tylko raz dla danej działki rolnej. Warunkiem otrzymania płatności jest zadeklarowanie minimum 1 ha powierzchni kwalifikującej się do dopłat, do którejś grupy upraw. Należy pamiętać też o tym, że pojedyncza działka rolna musi być większa od 0,1 ha. Przykładowo – jeśli rolnik zadeklaruje 1 ha do płatności JPO, na dwóch działkach rolnych (A - 0,9 ha JPO i B – 0,91 ha JPO) to nie otrzyma płatności. W tym przypadku działka rolna A nie kwalifikuje się do płatności ze względu na to, że jej powierzchnia jest mniejsza od 0,1 ha. Przez to, że działka rolna A nie spełnia warunku przyznania dopłaty, to powierzchnia do której była by naliczona płatność wynosi 0,91 ha, co powoduje niespełnienie warunku posiadania minimum 1 ha powierzchni kwalifikującej się do dopłat.

Wszystkie płatności związane z powierzchnią obliczane są jako iloraz powierzchni kwalifikującej się do dopłaty, po uwzględnieniu zmniejszeń wynikających ze stwierdzonych nieprawidłowości, poprzez stawkę dla danej grupy upraw. Oznacza to, że rolnik otrzyma płatność do powierzchni stwierdzonej (podczas wielu kontroli) ale niekoniecznie do tej, którą zadeklarował we wniosku. Jeśli we wniosku zostanie podana powierzchnia zawyżona względem powierzchni faktycznie występującej na polu, to rolnik otrzyma pomniejszoną płatność. Sankcje ze względu na zawyżenie powierzchni przedstawiają się następująco:

• Przepisy prawa zostawiają rolnikowi „tolerancję błędu”. Polega ona na tym, że jeśli zawyżenie powierzchni jest do 3% powierzchni zadeklarowanej i nie więcej niż 2 ha to płatność nie podlega w tym momencie sankcjom i naliczana jest do powierzchni stwierdzonej (tej po odjęciu przedeklarowania do 3% i nie więcej niż 2 ha).

Przykład: jeśli rolnik zadeklarował 10 ha a podczas kontroli okazało się, że spełnia warunki do otrzymania płatności tylko do 9,8 ha, to otrzyma płatność do 9,8 ha. Różnica pomiędzy powierzchnią zadeklarowaną (10 ha) a stwierdzoną (9,8 ha) wynosi 0,2 ha, co stanowi 2,04% powierzchni stwierdzonej i nie powoduje naliczenia sankcji, gdyż nie przekroczyła progu 3% i jest mniejsza od 2 ha.

• Jeśli zawyżenie powierzchni będzie w przedziale od 3% do 20% to płatność podlega sankcjonowaniu. W tym przedziale procentowym odejmuje się podwójną wartość pomniejszenia od przyznawanej dopłaty. Oznacza to, że oblicza się powierzchnię kwalifikującą się do dopłaty i od niej odejmuje się powierzchnię przedeklarowania pomnożoną przez 2 i przez stawkę.

Przykład: jeśli rolnik zadeklarował 10 ha a podczas kontroli okazało się, że spełnia warunki do otrzymania płatności tylko do 9 ha, to otrzyma płatność pomniejszoną o sankcję. Różnica pomiędzy powierzchnią zadeklarowaną (10 ha) a stwierdzoną (9 ha) wynosi 1 ha, co stanowi 11,11% powierzchni stwierdzonej. Błąd znajduje się w przedziale od 3% do 20% co powoduje naliczenie sankcji w wysokości: 1 ha (powierzchnia przedeklarowana) * 2 * stawka.

• W przypadku, gdy podczas kontroli, różnica pomiędzy powierzchnią stwierdzoną a powierzchnią deklarowaną będzie w przedziale od 20% do 50%, to rolnik nie otrzyma płatności w danej kampanii.

Przykład: jeśli rolnik zadeklarował 10 ha a podczas kontroli okazało się, że spełnia warunki do otrzymania płatności tylko do 8 ha, to nie otrzyma płatności. Różnica pomiędzy powierzchnią zadeklarowaną (10 ha) a stwierdzoną (8 ha) wynosi 2 ha, co stanowi 22,48% powierzchni stwierdzonej. Błąd znajduje się w przedziale od 20% do 50% co powoduje wystosowanie do rolnika decyzji odmownej.

• Jeśli zawyżenie powierzchni wyniesie ponad 50% powierzchni stwierdzonej to rolnikowi nakładane są sankcje wieloletnie. Okres trwania tych sankcji wynosi 3 lata. W tym czasie, każda deklaracja rolnika będzie pomniejszana co roku o kwotę przyznanej sankcji. Dlatego też, aby otrzymać jakąkolwiek płatność, rolnik musiał by złożyć wniosek na powierzchnię wyższą niż w roku, kiedy otrzymał sankcję powyżej 50%.

Sankcje powierzchniowe oblicza się dla każdej grupy upraw osobno. Oznacza to, że jeśli rolnik zadeklaruje do płatności na danej działce rolnej JPO oraz UPO i powierzchnia przedeklarowania będzie powodowała naliczenie sankcji (już od powyżej 3%) to przyznana kwota będzie pomniejszona o sankcję dla JPO i sankcję dla UPO. Sankcjami powierzchniowymi objęte są wszystkie płatności „powierzchniowe” (te, w których dopłaty otrzymuje się za powierzchnię) czyli: JPO, UPO, ST, pakiety rolnośrodowiskowe, płatności ONW oraz zalesienia.

SANKCJE WYNIKAJĄCE Z NIEDOTRZYMANIA ZOBOWIĄZAŃ ZASAD WZAJEMNEJ ZGODNOŚCI (CROSS-COMPLIANCE)

Jak już wspomniano na wstępie, każdy rolnik, który stara się o przyznanie płatności bezpośrednich oraz płatności wynikających z PROW 2007-2013, zobowiązany jest do przestrzegania Zasad Wzajemnej Zgodności w pełnym zakresie w całym gospodarstwie rolnym. Zasady Wzajemnej Zgodności łączą ze sobą zachowanie Dobrej Kultury Rolnej zgodnej z ochroną środowiska naturalnego (minimalne normy) oraz prawidłowe utrzymanie zwierząt w zakresie identyfikacji i rejestracji zwierząt. Kontrole przeprowadzane w gospodarstwie przez pracowników ARiMR mogą dotyczyć np. stwierdzenia kwalifikowalności powierzchni (czy zadeklarowana powierzchnia zgodna jest ze stanem faktycznym na polu, sprawdzenie rodzaju deklarowanej uprawy), lub spełniania zasad w zakresie cross-compliance. Jeśli inspektorzy terenowi podczas kontroli stwierdzą niedotrzymanie zasad, to płatności będą redukowane proporcjonalnie do naruszeń. Podstawowym rozróżnieniem uzależniającym wielkość sankcji to stwierdzenie, czy niedotrzymanie zasad wynika z:

• zaniedbania rolnika (nieumyślność),
• winy rolnika (celowość).

Ponadto podczas określania wielkości sankcji bierze się pod uwagę takie elementy jak:

• Zasięg niezgodności zależy od tego, czy ma ona daleko idące konsekwencje, czy też ogranicza się wyłącznie do danego gospodarstwa.
• Dotkliwość niezgodności zależy w szczególności od znaczenia jej konsekwencji, z uwzględnieniem celów wymogu lub normy, których przedmiotowa niezgodność dotyczy.
• Trwałość zależy w szczególności od długości okresu, w którym występują skutki stwierdzonej niezgodności lub od możliwości wyeliminowania tych skutków za pomocą racjonalnych środków.
• Celowość niezgodności zależy w szczególności od umyślnej, świadomej intencji rolnika, który narusza obowiązujące przepisy.

Za niedotrzymanie każdej z zasad przyznawane są punkty. W zależności od sumy punktów określane jest procentowe pomniejszenie płatności. W przypadku, gdy stwierdzona niezgodność wynika z nieumyślnego działania rolnika, to przyznaje się obligatoryjnie potrącenie w wysokości 3% całkowitej kwoty płatności. Co więcej, na podstawie raportu z kontroli możliwe jest wydanie decyzji o obniżeniu potrącenia wynikającego z zaniedbania rolnika do 1%, podwyższeniu go do 5%, lub odstępstwie nakładania jakichkolwiek obniżek. Częstym zaniedbaniem popełnianym przez rolników, których grunty leżą na obszarach szczególnie narażonych na zanieczyszczenia azotanami pochodzenia rolniczego (OSN), jest brak posiadania planu nawożenia. Jeśli naruszenie to stwierdzone jest po raz pierwszy, rolnikowi daje się „szansę” na uzupełnienie brakującej dokumentacji, co wymienione jest w raporcie po kontroli. Zapis o konieczności uzupełnienia planu nawożenia za każdym razem posiada termin, w którym rolnik musi wywiązać się ze stwierdzonego zaniedbania oraz o konieczności złożenia stosownego oświadczenia o zrealizowaniu działań naprawczych wraz z dowodami potwierdzającymi ich realizację do Biura Powiatowego ARiMR. Inspektor terenowy, który dokonuje kontroli w zakresie wymogów wzajemnej zgodności zobowiązany jest do dostarczenia rolnikowi formularz takiego oświadczenia. Niezgodności wynikające z zaniedbania rolnika są traktowane jako nieumyślne i są sankcjonowane zgodnie z poniższą tabelą:

Jeśli stwierdzona zostanie powtarzalność niezgodności to procent sankcji płatności może zostać pomnożony x3, jednak maksymalna wysokość sankcji nie może przekroczyć 15% całkowitej kwoty dopłat.

W przypadku, gdy rolnik celowo dopuścił się stwierdzonej niezgodności, obniżka będzie z zasady wynosić 20% całkowitej kwoty. I tu istnieje możliwość obniżenia sankcjonującego procentu, ale nie mniej niż do 15%. Aczkolwiek, ARiMR w określonych przypadkach może zwiększyć ten procent nawet do 100% całkowitej kwoty. Poniższa tabela przedstawia zmniejszenia płatności w zależności od liczby punktów przypisanych stwierdzonym niezgodnościom wynikającym z celowego działania rolnika:

Jak już wspomniano, nie tylko kontrolerzy z ARiMR mogą dokonywać kontroli ze względu na wymogi wzajemnej zgodności. Inspekcja Weterynaryjna także przeprowadza kontrole w gospodarstwach rolnych w zakresie identyfikacji i rejestracji zwierząt. (IRZ) . Dlatego też, bardzo istotne jest nie tylko prawidłowe przestrzeganie przepisów dotyczących utrzymania zdrowotności i dobrostanu, ale i prowadzenie wszelkiej dokumentacji związanej z identyfikacją i rejestracją zwierząt. Brak spójności w historii zwierzęcia, lub nieprowadzenie „Księgi rejestracji”, traktowane jest jako niedotrzymanie zasad i norm cross-compliance.

Kontrole w zakresie przestrzegania norm i wymogów wzajemnej zgodności muszą być przeprowadzone w tym samym roku kalendarzowym, w którym był złożony wniosek o płatność. Należy pamiętać, że w przypadku stwierdzenia podczas kontroli na miejscu, naruszenia norm i zasad dotyczących cross-compliance, bardzo prawdopodobne jest wytypowanie do kontroli w przyszłym roku. Nawet, jeśli rolnik dokonał czynności naprawczych i dostarczył do Biura Powiatowego ARiMR stosowne oświadczenie, może spodziewać się kontroli sprawdzającej w gospodarstwie.

Przy naliczaniu sankcji stosuje się zasadę, że w pierwszej kolejności oblicza się sankcje powierzchniowe, o ile występują. Następnie, od przyznanej kwoty odejmuje się procent płatności, jaki został stwierdzony ze względu na niedotrzymanie wymogów wzajemnej zgodności.

SANKCJE TERMINOWE

Wnioski obszarowe, rolnośrodowiskowe oraz zalesieniowe składa się w wyznaczonym przepisami terminie. Najczęściej jest to termin pomiędzy 15 marca a 15 maja danego roku. Każdorazowo dla „spóźnialskich” istnieje możliwość złożenia wniosku po terminie 15 maja, jednak tylko przez 25 kolejnych dni kalendarzowych. W przypadku, gdy ostatni dzień terminu składania wniosków wypada w dniu wolnym od pracy, termin ustala się na pierwszy dzień pracy, tak jak to miało miejsce w 2010 roku, kiedy regularny termin upływał 17 maja (15 maja przypadał na sobotę). Po regularnym terminie jeszcze przez 25 dni kalendarzowych można składać wnioski, jednak opóźnienie o jeden dzień powoduje nałożenie sankcji w wysokości 1% za każdy dzień spóźnienia. Warto zaznaczyć, że w przypadku wysłania wniosku pocztą, za dzień złożenia wniosku bierze się datę stempla pocztowego, a nie dzień faktycznego wpłynięcia korespondencji do placówki ARiMR. Jeśli rolnik złoży wniosek po terminie 25 dodatkowych (sankcjonowanych) dni, otrzyma decyzję odmawiającą przyznania płatności. Potrąceń za nieterminowe złożenie wniosku dokonuje się na samym końcu przyznawanej płatności. Przykładowo: jeśli rolnik złożył wniosek 5 dni po wyznaczonym terminie, miał kontrolę na miejscu stwierdzają przedeklarowanie powierzchni i nie zachowania wymogów wzajemnej zgodności, to w pierwszej kolejności zostanie wyznaczona sankcja powierzchniowa, a od wyliczonej kwoty zostaną odjęte sankcje z tytułu cross-compliance i sankcja terminowa. Dlatego też należy pamiętać o terminach składania wniosków do ARiMR.